"Da se nikad, nikad ne zaboravi...Srbijo!"

Spomen - park „Kragujevački oktobar“ u Šumaricama

Na obodu grada Kragujevca sa zapadne strane prostire se park mira, tišine i sećanja. Simbol najvećeg srpskog stradanja na teritoriji Šumadije u Drugom svetskom ratu svakako je spomen - park „Kragujevački oktobar“ u Šumaricama. Poznat u narodu  i  kao spomen - park „Šumarice“ podignut je u znak sećanja na civilne žrtve Kragujevca i okolnih mesta, koje su 19. 20. i 21. oktobra 1941. godine streljali pripadnici Nemačke vojne sile.

Pripadnici pokreta otpora napadaju nemačke jedinice kod Gornjeg Milanovca početkom oktobra 1941. godine. U tom obračunu nemačke snage imale su gubitke od deset poginulih i 26 ranjena vojnika. To je bio povod da snage Verhamata organizuju masovnu odmazdu civilnog stanovništva Kragujevca. Odlukom okupatorskih vlasti da se za jednog ranjenog vojnika strelja 50 civila, odnosno za jednog poginulog strelja 100 srpskih žrtava, 19. 20. i 21 oktobra 1941. godine streljano je oko tri hiljade nedužnih civila svih nacionalnosti u selima Maršić, Grošnica i Mečkovac, kao i na prostoru današnjeg spomen - parka. Među streljanim civilima bilo je i maloletnih lica starosti od 12 do 15 godina, kao i učenika kragujevačke gimnazije.

U znak sećanja na mestu stradanja nedužnih žtrava osnovan je memorijalni kompleks „Kragujevački oktobar“ 1953. godine. u Šumaricama. Na površini od 352 hektara, koliko zauzima park, nalaze se 30 masovnih grobnica, a celokupan prostor uređen je po urbanističkom projektu arhitekata Mihajla Mitrovića i Radivoja Tomića.

Na ulasku u park  sećanja nalazi se muzej „21. oktobar“. Muzej je otvoren 15. februara 1976. godine sa ciljem prikupljanja, obrađivanja, čuvanja i prezentovanja dokumenata o streljanju žrtava u tom periodu. Sam objekat je delo arhitekata Ivana Antića i Ivanke Raspopović. Svojim izgledom muzej sam za sebe predstavlja spomenik sa nizom simboličnih značenja.

Staze duge sedam kilometara posetoce memorijalnog kompleksa vode kružnim putem u doline Erdoglijskog i Sušičkog potoka ka 30 grobnica, od koji su nad deset humki podignute skulpturalno-arhitektonske celine.

Prvi u nizu nikao je mermerni spomenik „Bola i prkosa“ vajara Ante Gržetića 1959. godine, koji svojim izgledom podseća na tela muškarca i žene u grču u smrtnom času pokošeno rafalom.

Spomenik "Bola i prkosa"

Drugi spomenik „Prekinut let“ poznatiji kao „V/3“, a ujedno i simbol grada Kragujevca, podignut je 1963. godine i posvećen je streljanim đacima i profesorima kragujevačke gimnazije. Vajar Miodrag Živković svoje delo predstavio je kao nejaku pticu sasečenih krila, nemoćnu da uzleti.

Spomenik "Prekinut let"

Treći po redu je spomenik „Otpora i slobode“ vajara Ante Gržetića napravljen  u kombinaciji betona i bronze. Postavljen je 1966. godine na mestu stradanja radnika i radničke omladine Vojno - tehničkog zavoda.

Spomenik „Otpora i slobode“

Spomenik posvećen malim čistačima cipela, napravljen je u obliku betonskog pupoljka presečenog mačem, podignut je 1968. godine. „Kristalni cvet“ je delo arhitekte Nebojše Delje.

Spomenik „Kristalni cvet“

Autorsko delo arhitekata Jelice i Gradimira Bosnića, spomenik „Kameni spavač“ postavljen je 1970. godine na putu ka dve humke.

Spomenik „Kameni spavač“

Šesti postavljeni je bronzani spomenik „Sto za jednog“, iz 1980. godine, delo vajara Nandora Glida.

Spomenik „Sto za jednog“

Spomen - obeležje naroda Hrvatske sa svojih sedam čeličnih i  nejednakih diskova predstavlja svetlosnu žižu tri grobnice koje se nalaze oko njega. Spomen - obeležje arhitekata Josipa i Silvane Sajls je poklon Socijalističke Republike Hrvatske iz 1981. godine.

Spomen - obeležje naroda Hrvatske

Mermerni spomenik „Protiv zla“ postavljen je 1991. godine i autorsko je delo vajara Miguela Romoa.

Spomenik „Protiv zla“

Kao poklon izraelskog grada Bat-Jama 1991. godine postavljen je spomenik streljanim Srbima i Jevrejima van tertirorije parka. Delo je umetnika Milorada Zorbića.

Spomenik streljanim Srbima i Jevrejima

Spomenik „Prijateljstva“, poklon rumunskog grada Piteštija, postavljen je 1994. godine. Oblikom knjige raširenih stranica koje se transformišu u broj 21 delo je arhitekte Antona Stojkua.

Spomenik „Prijateljstva“

Skulptura „Čovek bez iluzija“ postavljena je 1979. godine na travnjaku muzeja „21. oktobar“, sa leve strane ulaznih vrata, dok je skulptura „Suđaje“ postavljena na travnjaku sa desne strane muzeja. Obe skulpture su poklon srpskog vajara Jovana Soldatovića.

Skulptura „Čovek bez iluzija“

Skulptura „Suđaje“

U okviru spomen - parka nalazi se i Staro vojničko groblje iz 19. veka, sa leve strane puta za Gornji Milanovac. Na jednom od najstarijih vojničkih groblja sahranjeni su pali junaci iz srpsko - turskih ratova, Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata.

Staro vojničko groblje

Pored ovog, u parku se nalazi i „Čehoslovačko groblje“ ili „Slovačko groblje“ na kom su sahranjeni pobunjeni pripadnici austro-ugarske vojske. Spomenik streljanim Slovacima nalazi se u jugoistočnom delu parka.

„Slovačko groblje“

Važno je napomenuti da je na prostoru kompleksa podignuta crkva Svetog Velikomučenika Georgija 2019. godine, i nalazi se u blizini spomenika „Prekinut let“.

Da je srpskoj ali i drugoj omladini stalo do većeg znanja o ovim tragičnim događajima govori nam Jelene Davidović, diplomirana istoričarka i savetnik u muzeju „21. oktobar“.

 - Najveću posećenost spomen - park ima u aprilu, maju, junu i oktobru kada se organizuju masovne đačke ekskurzije, prilokom kojih zapazim veliku zainteresovanost dece za nemile događaje, ali i veliku empatiju kroz niz emocija koje pokazuju. Svakako najvći izliv emocija pokazuju pilikom čitanja pisama koje su pisali zatvorenici par minuta pred smrt.

U znak sećanja na žrtve fašizma spomen - park „Kragujevački oktobar“ proglašen je za kulturno dobro od izuzetnog značaja 27. decembra 1979. godine. Povodom obeležavanja godišnjice masovnog stradanja svake godine se  tradicionalno organizuju dani sećanja i nezaborava, kao što su komemorativno - umetnički događaj „Veliki školski čas“ i „Oktobru hododarje“, likovno - literarni konkursi i kolonije „Dosta su svetu jedne Šumarice“ i „Mostovi Balkana“, kao i državne svečanosti. Poznata pesnikinja Desanka Maksimović ostavila je trajni spomen srpskom narodu pesmom „Krvava bajka“:

„Bilo je to u nekoj zemlji seljaka

na brdovitom Balkanu

umrla je junačkom smrću

četa đaka

u istom danu“.

Lj. Marković

foto: Aleksandar Avramović

Projekat "Da se nikad,nikad ne zaboravi...Srbijo" sufinansiran je iz Budžeta Republike Srbije - Ministarstva kulture i informisanja. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.